समाज सुधार सम्बन्धी कानून बिकास (१)

Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

जनताको असल जीवनको लागि राज्यको प्रादर्भाव भएको मानिन्छ । असल जीवन, राज्यले भरमा दिलाउन सक्ने हुदैन । जनताको आकांक्षाको धरहरा एक दिन वा रातमा पुर्ति गर्न सकिदैन । उसर्थ राज्यले समयको गतिको प्रवाहमा क्रमशः जन आकांक्षा अनुकुल स्थापित मान्यता र मुल्यहरुलाई मध्यनजर राखेर नीति निर्माण तथा त्यसको कार्यान्वयन गर्ने जिम्मा लिएको हुन्छ । त्यस्तो आफ्नो जिम्मेवारीबाट राज्य कहिल्यै पन्छिन सक्दैन । राज्य भनेको कुनै एक व्यक्ति होईन, न व्यक्तिगत जीवनको लागि मात्र । राज्य व्यत्ति व्यक्ति बिचको साझा विश्वासको केद्र हो । नीति निर्माण राज्यको प्रमुख कार्य हो । नीति निर्माताले निर्माण गरेको नीति प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रुपमा कानूनमा परिणत हुन्छ । त्यसैले कानुनलाई समाजको दर्पण र राज्यको चाप नापने यन्त्र बारोमिटर पनि भन्ने गरिन्छ । कुनै पनि समाजको उन्नति अबनति तथा मान्यता त्यस समाजमा विद्यमान कानुनमा आधारित हुन्छ, त्यसैले समाज सुधारकोलागि अपरिहार्य केही छ भने त्यो हो समाज तथा युग सापेक्ष कानूनी सुधार । समाजको निर्माण व्यक्ति, परिवार परिवार अनि गाउँगाउँ मिलेर हुन्छ । आखिरी समाजको राजनीतिक उच्चारण नै राज्य हो । राजनीति शास्त्रीहरु राज्यको बहुमतमा अध्ययन गर्दछन् दुबै हाँगाको प्रारम्भिक अध्ययन व्यक्तिसंग सम्बन्धित व्यवहार बानी आचरण, उसको नियमित कार्य र त्यसबाट अरुलाई पर्ने असरबाट शुरु हुन्छ । मानव सामाजिक प्राणी हो, सामाजिक मात्र नभएर उ राजनीतिक पनि हो । त्यसैले समाज र राजनीति उसको प्रत्यक्ष चासोको विषयबस्तु हो । समाजको अध्ययन गर्ने विद्याले समाजशास्त्रमा आफ्नो नीजीपन दर्शाउछ । समाजको अध्ययन कानुनको संगसंगै गर्न सकेको खण्डमा समाज सुधारको स्थिती तथा कानुनको मुल्यको निर्धारण गर्न अप्ठ्यारो पर्दैन । त्यसैले कुनै समाजको कति सुधार भएको छ भनी जान्नु परेमा त्यस समाजसंगै सम्बन्धित कानुनको अध्ययन गरे पुग्दछ ।
कानुन सामाजिक न्यायको लक्ष्य पुर्ति गर्नुको लागि बन्दछ । सही अर्थमा कानुनले न्यायको ढोका खोल्ने कार्य गर्नु आबश्यक छ । हामी कानुनलाई सागुरो दृष्टिमा हेर्ने सक्तैनौ, न कानुनविद्लाई अनावश्यक नै ठान्छौ । जस्तो सेक्सपियरको हेनरी छैटौ भन्ने पुस्तकमा डिकले सबै भदा पहिले सबै भन्दा पहिले सबै कानुनविद्लाई मारौ भनेको थियो । समाज सापेक्ष न्याय नै सामाजिक न्याय हो । सामाजिक न्यायको लागि कानुन समाज अनुकुल हुनु पर्ने हुन्छ ।
हुनत कहिलेकाही समाज र कानुनको म्याराथुन प्रतिस्पर्धा पनि हुने गर्छ । आखिर र स्थायित्व समाज सापेक्ष कानुनमा नै अडेको हुन्छ न कि कानुन सापेक्ष समाजमा विश्वको बदलिदो वातावरणमा परेको देशले युगानुकुल परिवर्तन गर्न परेमा कहिलेकाही कानुनको फड्को केही अगाडि सारी जनतालाई कानुन सापेक्ष हुनको लागि आहवान गरी जनचेतनाको अभिबृद्धि गर्ने काम पनि आवश्यक पर्ने हुन्छ ।
यस्तो परिवर्तनलाई क्रान्तिकारी परिवर्तन भनिन्छ । क्रान्तिकारी परिवर्तनको लागि लक्ष्यपुर्ति गर्ने क्रममा दृढ र निश्चयी आदर्श शासनको आवश्यकता पर्दछ । यस्तो शासक हाम्रो शासक हाम्रो मुलुकमा कोही थियो । भने श्री ५ महेन्द्र नै होईबक्सन्थ्यो । मौसुफमा अदम्यसाहस र दुरदर्शिताको महान् र अबिस्मरणीय शक्ति थियो । त्यसैले समाजले आजको अवस्थासम्म सुधार गर्न सक्यो । समाज सुधारको मिर्मिरे उज्यालोले शताब्दियौ पछि श्री ५ महेन्द्रको राज्यकालमा आफ्नो उजलोपन प्रदर्शन गर्न सकेको हो ।
एक शताब्दी भन्दा बढी समयसम्म राणा शासनको बर्बर र कार्यरतापुर्ण कार्यले गर्दा हाम्रो समाज पुरातन अबस्थामा घकेलिएको थियो । सामाजिक नीति बन्धन र मान्यतालाई राणा शासकले पैदल मुनि पारेका थिए । समयको वेगले मानवको गतिहीन अस्तित्वलाइृ परिवर्तन गर्ने कुरामा दुई मत हुदैन । २००७ सालको जनक्रान्तिकले राणाहरुको शासन अन्त गर्यो तर एक दशकसम्म प्रजातन्त्रको बहाली हुदा सम्म् राष्ट्र उत्थानको स्वर्णिय सपनाले पुरा गर्न सकेनन् । दलीय राजनीतिले गर्दा देशको स्थितीमा सुधार हुन सकेन । देशको लागि सदा चिन्तनशील युगपुरुष स्व. श्री ५ महेन्द्रले यसको बिकल्पको खोजी गरी पंचायती दर्शनको प्रारुप खडा गरिबक्सियो ।
समाज सुधारलाई अघि बढाउन बाहिरी बिश्वसंगै नेपालको सम्बन्ध कायम गरी जर्जरतापुर्ण पाषाणयुगीन रुढिबादी परम्परा हटाई एक सबल राज्यको रुपमा बिश्वलाई परिचित गराउन विभिन्न कदमहरु एठाई बक्स्यो । प्रथमतः कानुनी सुधारद्धारा समाज सुधारको ध्येय पुर्ति हुने कुरालाई हृदयगम गरेर विभिन्न समाज सुधार सम्बन्धि कानुनहरु जन समक्ष ल्याईए ।

Please follow and like us:
0
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *